Dz.U. 2004 nr 27 poz. 234

234 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPO¸ECZNEJ1) z dnia 4 lutego 2004 r. w sprawie wymagań metrologicznych, którym powinny odpowiadać maszyny wytrzymałościowe do prób statycznych Na podstawie art. 9 pkt 3 ustawy z dnia 11 maja 2001 r. — Prawo o miarach (Dz. U. Nr 63, poz. 636, z późn. zm.2)) zarządza się, co następuje: Rozdział 1 Przepis ogólny

§1. Użyte w rozporządzeniu określenia ozna czają:

1) maszyna — maszynę wytrzymałościową do prób statycznych będącą przyrządem pomiarowym przeznaczonym do przeprowadzania znormalizo wanych statycznych prób materiałów, półwyro bów oraz wyrobów gotowych;

2) zakres wskazań — zbiór wartości ograniczony skrajnymi wskazami otrzymany przy danej pozycji przełączników urządzenia wskazującego;

3) zakres pomiarowy — zbiór wartości wielkości mie rzonej, zawarty między dolną granicą (FV) a górną granicą (FN), dla których przyjmuje się, że błąd urządzenia wskazującego jest zawarty w granicach określonych dla danej klasy dokładności;

4) wartość działki elementarnej — różnicę między wartościami odpowiadającymi dwóm kolejnym wskazom podziałki analogowej lub wskazania cy frowego; ———————

1) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej kieruje działem administracji rządowej — gospodarka, na podsta wie § 1 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Prezesa Rady Mini strów z dnia 7 stycznia 2003 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej (Dz. U. Nr 1, poz. 5).

2) Zmiany wymienionej ustawy zostały ogłoszone w Dz. U. z 2001 r. Nr 154, poz. 1800, z 2002 r. Nr 155, poz. 1286 i Nr 166, poz. 1360 oraz z 2003 r. Nr 170, poz. 1652.

5) obciążenie maksymalne — największą dopuszczal ną siłę przenoszoną przez maszynę;

6) rozdzielczość r — najmniejszą różnicę wskazania urządzenia wskazującego, która może być zauwa żona w wyraźny sposób: a) w urządzeniu wskazującym analogowym wyra żona stosunkiem szerokości wskazówki urzą dzenia wskazującego do długości działki ele mentarnej, pomnożonej przez wartość działki elementarnej, b) w urządzeniu wskazującym cyfrowym jako po łowa zakresu obserwowanych zmian plus jedna działka elementarna;

7) błąd graniczny dopuszczalny maszyn — określone wartości skrajne błędu układu pomiaru siły;

8) klasa dokładności maszyn — klasę maszyn speł niających określone wymagania metrologiczne, których błędy są zawarte w wyznaczonych grani cach. Rozdział 2 Wymagania metrologiczne w zakresie konstrukcji, wykonania i materiału maszyn

§2. Maszyny mogą być skonstruowane jako:

1) zrywarki — do prób na rozciąganie;

2) prasy — do prób na ściskanie;

3) uniwersalne — do prób na rozciąganie i ściskanie.

§3. Maszyny mogą być wykonane jako:

1) stacjonarne — fundamentowane;

2) wolno stojące: a) przestawne — podłogowe, b) przenośne — stołowe.

§4.

1. W skład maszyny wchodzą w szczególności:

1) korpus;

2) układ sterujący i obciążający, wytwarzający stan naprężenia w próbce;

3) co najmniej jeden układ pomiaru siły, służący do określenia wartości siły generowanej przez maszy nę;

4) elementy pośredniczące w przekazywaniu siły na próbki, w szczególności uchwyty, płyty, przeguby, podpory, zwane dalej „elementami pośredniczą cymi”.

2. Maszyny mogą być wyposażone w urządzenia dodatkowe, które powinny umożliwiać:

1) przeprowadzenie obliczeń wyników pomiarów;

2) pomiar odkształcenia lub przemieszczenia;

3) rejestrację maksymalnych parametrów;

4) zaprogramowanie i sterowanie przebiegu znorma lizowanych statycznych prób.

§5.

1. Korpus maszyny oraz elementy pośredni czące podczas wykonywania prób powinny odkształ cać się w stopniu znikomym w porównaniu z odkształ ceniem badanych próbek, przy czym wartość odkształ cenia określa się jako podatność maszyny.

2. Oś korpusu i elementów pośredniczących po winna mieć położenie pionowe lub poziome.

§6.

1. Korpus maszyny powinien zapewniać:

1) przestrzeń roboczą dla zamontowania przyrządów kontrolnych do pomiaru siły;

2) dostęp do elementów pośredniczących;

3) łatwe zainstalowanie próbek lub przyrządów kon trolnych.

2. Przestrzeń robocza w maszynie powinna być re gulowana za pomocą:

1) śrub z gwintem samohamownym albo elementa mi blokującymi lub

2) siłowników hydraulicznych z układem samoza kleszczającym, lub

3) podkładek dystansowych.

§7. Układ obciążający maszyny może być stero wany ręcznie lub automatycznie i powinien działać ja ko system mechaniczny, hydrauliczny albo pneuma tyczny bądź system będący kombinacją tych syste mów.

§8. Układ sterujący powinien:

1) zapewniać płynną regulację prędkości obciążania lub odkształcania bez wstrząsów, drgań i pulsacji w całym zakresie wskazań maszyny;

2) być wyposażony w urządzenie wyłączające napęd mechanizmu obciążającego z chwilą przekroczenia maksymalnej wartości siły określonej dla każdego zakresu pomiarowego.

§9.

1. Sterowanie prędkością obciążania lub pręd kością odkształcania próbki powinno zapewniać:

1) osiągnięcie dowolnej wartości siły w każdym za kresie wskazań;

2) utrzymanie siły przez czas niezbędny do odczyta nia lub rejestracji wskazań.

2. Jeżeli nie jest możliwe spełnienie wymagania, o którym mowa w ust. 1, to maszyna powinna być wy posażona w dodatkowe urządzenie umożliwiające ręczne ustawienie dowolnej siły w każdym zakresie wskazań podczas wzorcowania maszyny. Dziennik Ustaw Nr 27 — 1486 — Poz. 234

§10. Napęd maszyny powinien posiadać wyłączni ki urządzenia obciążającego, które powinny zadziałać w chwili, gdy ruchome elementy pośredniczące w przekazywaniu siły na próbkę znajdą się w położe niach skrajnych. § 1

1.

1. W skład układu pomiaru siły wchodzą w szczególności:

1) element pomiarowy;

2) układ przetwarzania;

3) urządzenie wskazujące.

2. Układ pomiaru siły może być wyposażony do datkowo w urządzenie rejestrujące.

3. Elementy, o których mowa w ust. 1, powinny:

1) stanowić jeden zespół albo oddzielne podzespoły;

2) zawierać elementy adiustacyjne przeznaczone do zmiany charakterystyki układu pomiaru siły, do których dostęp powinien być zabezpieczony. § 1

2. Układ przetwarzania powinien zapewniać jednoznaczne przetwarzanie sygnału elementu pomia rowego, pod wpływem działającej siły, na sygnał prze kazywany do urządzenia wskazującego. § 1

3. Urządzenie wskazujące lub rejestrujące po winno:

1) być umieszczone na korpusie maszyny lub

2) stanowić samodzielną jednostkę ustawioną na sztywnym podłożu;

3) umożliwiać ciągłą obserwację działającej siły w za kresie pracy maszyny. § 1

4. Urządzenia wskazujące mogą mieć:

1) podziałkę analogową o wskazaniu ciągłym, zapew niającą obserwację wskazania z możliwością inter polacji między sąsiednimi kreskami;

2) podziałkę cyfrową o wskazaniu nieciągłym, zapew niającą obserwację wskazania w postaci cyfr wskazujących bezpośrednio wartość liczbową działającej siły;

3) oba rodzaje podziałek, o których mowa w pkt 1 i 2;

4) kilka zakresów wskazań przełączanych ręcznie lub automatycznie. § 1

5.

1. Wskazania urządzenia wskazującego po winny być wyrażone w legalnych jednostkach miary siły.

2. Wskazania w działkach niemianowanych w jed nostkach miary siły mogą być dopuszczone do stoso wania, jeżeli na urządzeniu wskazującym podany jest współczynnik przeliczeniowy lub oddzielna tabela wzorcowania, umożliwiające przeliczenie działek nie mianowanych na jednostki miary siły.

3. Dodatkowo mogą być wskazywane i rejestrowa ne inne wielkości będące funkcją siły, a oznaczenie do datkowych wielkości powinno być jednoznaczne. § 1

6. Urządzenie wskazujące powinno być tak wy konane, aby wzrastającym siłom odpowiadały liczbo wo wzrastające wskazania. § 1

7. W maszynach powinna być zapewniona moż liwość ustawienia wskazania zerowego. § 1

8. Wstrząsy powstające podczas niszczenia próbki nie powinny wpływać na wskazania wartości obciążenia maksymalnego próbki. § 1

9.

1. Na urządzeniu wskazującym analogowym:

1) wskazanie zerowe i wskazanie maksymalnej war tości zakresu pomiarowego powinny być wyraźnie oznaczone;

2) wskazania powinny być opisane przez cyfry, sło wa, symbole, jednostki, które są: a) rozmieszczone równomiernie, b) uporządkowane i ujednolicone pod względem wymiaru i rodzaju czcionki, c) zróżnicowane pod względem ważności mierzo nych wielkości;

3) kreski oraz ocyfrowanie podziałki powinny być: a) kontrastowe i wyraźnie widoczne, b) jednakowej szerokości i w przybliżeniu równej szerokości końca wskazówki;

4) wskazówka urządzenia wskazującego analogowe go powinna być prosta i nie może: a) ocierać się o podzielnię, b) opierać się o ograniczniki podczas wskazania zerowego i wskazania górnej granicy zakresu wskazań;

5) rozdzielczość r powinna wynosić: a) 1/2 wartości działki elementarnej — przy długo ści działki elementarnej mniejszej niż 1,25 mm, b) 1/5 wartości działki elementarnej — przy długo ści działki elementarnej od 1,25 mm do 2,5 mm, c) 1/10 wartości działki elementarnej — przy dłu gości działki elementarnej większej niż 2,5 mm;

6) z kilkoma oddzielnie naniesionymi na podzielni za kresami wskazań powinny one być ułożone rosną co, a zakres dla największej wytwarzanej siły po winien być umieszczony najwyżej lub na zewnętrz nym okręgu;

7) każdy zakres wskazań powinien zaczynać się od kreski zerowej, a jeżeli na podzielni jest kilka po działek dla różnych zakresów wskazań, to kreski zerowe tych podziałek powinny znajdować się na jednej prostej. Dziennik Ustaw Nr 27 — 1487 — Poz. 234

2. Jeżeli wskazania wartości siły odczytywane są z wykresu, to za szerokość wskazówki należy przyjąć szerokość śladu kreślonego przez pisak.

§20.

1. Na urządzeniu wskazującym cyfrowym:

1) wskazy powinny być cyfrowe, kontrastowe i wy raźnie widoczne;

2) wartość działającej siły powinna być wskazywana bez konieczności stosowania mnożnika;

3) rozdzielczość r powinna wynosić jedną działkę ele mentarną, pod warunkiem że wskazania, przy nie obciążonym elemencie pomiarowym siły albo ob ciążonym siłami statycznymi, nie zmieniają się więcej niż o jedną działkę elementarną;

4) przekroczenie wskazania zerowego (wahania wo kół wskazania zerowego), przy nieobciążonym ele mencie pomiarowym siły, powinno być sygnalizo wane przemiennie znakiem plus (+) lub minus (–).

2. Jeżeli wskazania, o których mowa w ust. 1 pkt 3, są niestabilne, to wartość r powinna być określona ja ko połowa zakresu obserwowanych zmian plus jedna działka elementarna.

3. Urządzenie wskazujące cyfrowe z automatycznie wybieranym lub rozszerzanym zakresem pomiaro wym powinno mieć określoną rozdzielczość dla każde go podzakresu. § 2

1. Elementy pośredniczące, wymagane podczas prób, powinny mieć wystarczającą wytrzymałość i twardość dla wyeliminowania trwałego odkształce nia i zminimalizowania zużycia podczas prób w zakre sie sił, dla jakich są przeznaczone. § 2

2.

1. Uchwyty do mocowania próbek poddawa nych rozciąganiu powinny zapewniać współosiowość obciążania próbki.

2. Elementy uchwytowe powinny zapewniać nie zmienność położenia próbki względem nich podczas obciążania próbki.

3. Płyty oporowe do próbek poddawanych ściska niu powinny zapewniać współosiowość obciążenia oraz równomierny rozkład nacisków.

4. Górna płyta do ściskania próbek wrażliwych na naprężenia zginające powinna być łożyskowana za po mocą przegubu kulistego, który w stanie nieobciążo nym powinien umożliwiać swobodne ustawienie się przegubu płyty w granicach od 0° do 3°. § 2

3. Materiały, z których wykonane są maszyny, powinny zapewniać odpowiednią wytrzymałość oraz odporność na zjawiska zmęczenia, starzenia, korozji, udaru i zużycia ściernego. § 2

4.

1. Na maszynie powinny być zamieszczone w sposób trwały i czytelny w szczególności:

1) nazwa lub znak producenta oraz jego adres;

2) znak i numer fabryczny;

3) obciążenie maksymalne;

4) wymagania dotyczące zasilania (napięcie, często tliwość, pobór mocy).

2. Dodatkowo na maszynie mogą być zamieszczo ne:

1) rodzaj wytwarzanych sił (rozciągające, ściskające lub rozciągające i ściskające);

2) klasa dokładności maszyny lub w przypadku kilku klas dokładności przyporządkowanie ich zakresom pomiarowym;

3) napisy określające warunki uzyskania poszczegól nych zakresów pracy maszyny;

4) rok produkcji;

5) nadany znak zatwierdzenia typu;

6) podatność maszyny;

7) rzeczywista powierzchnia tłoka i skok roboczy tło ka, dla maszyn hydraulicznych.

3. Części odejmowalne, przynależne do maszyny, powinny:

1) być oznaczone numerem fabrycznym maszyny lub oznaczone odrębnym numerem;

2) mieć oznaczenie określające obciążenie maksy malne, do którego mogą być stosowane. Rozdział 3 Charakterystyki metrologiczne maszyn § 2

5.

1. Rozróżnia się cztery klasy dokładności ma szyn: 0,5; 1; 2 i 3.

2. Błędy graniczne dopuszczalne względne maszyn oraz względne graniczne wartości zakresu rozrzutu i rozdzielczości przy zatwierdzeniu typu i legalizacji, w zależności od klasy dokładności, określa załącznik do rozporządzenia. § 2

6.

1. Maszyny powinny mieć określoną klasę dokładności dla każdego zakresu pomiarowego.

2. Maszyny mogą mieć:

1) różne klasy dokładności dla jednego zakresu po miarowego dla różnych sposobów działania ma szyny, na przykład przy włączonych lub wyłączo nych urządzeniach dodatkowych;

2) kilka klas dokładności dla jednego zakresu pomia rowego, jeżeli wynika to z dokumentacji maszyny, ale klasy te powinny być uporządkowane w ciągu monotonicznym. § 2

7.

1. Dla każdego zakresu wskazań układu po miaru siły powinien być określony zakres pomiarowy. Dziennik Ustaw Nr 27 — 1488 — Poz. 234

2. Górna granica największego zakresu pomiaro wego danego układu pomiaru siły powinna być rów na udźwigowi jego elementu pomiarowego.

3. Dolna granica zakresu pomiarowego danego układu pomiaru siły powinna być równa 20 % górnej granicy danego zakresu pomiarowego.

4. Dopuszcza się przesunięcie dolnej granicy zakre su pomiarowego siły poniżej 20 % górnej granicy, do wartości 10 %, 5 %, 2 %, 1 %, 0,5 %, 0,2 % oraz 0,1 % górnej granicy zakresu pomiarowego, przy czym nie może być ona mniejsza niż iloczyn rozdzielczości r i minimalnego mnożnika d.

5. Minimalny mnożnik d dla dolnej granicy zakresu pomiarowego wynosi:

1) 400 — dla maszyn klasy dokładności 0,5;

2) 200 — dla maszyn klasy dokładności 1;

3) 100 — dla maszyn klasy dokładności 2;

4) 67 — dla klasy maszyn dokładności 3. § 2

8. Błędy graniczne dopuszczalne względne ma szyn oraz względne graniczne wartości zakresu rozrzu tu i rozdzielczości przy zatwierdzeniu typu i legalizacji powinny być wyznaczone w stabilnej temperaturze z dokładnością ±2 °C w zakresie od +10 °C do +35 °C. Rozdział 4 Przepisy przejściowy i końcowy § 2

9. Do maszyn klasy dokładności 3 wprowadzo nych do użytkowania przed dniem wejścia w życie roz porządzenia nie stosuje się wymagania, o którym mo wa w § 17. § 30. Rozporządzenie wchodzi w życie po upływie 7 dni od dnia ogłoszenia. Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej: J. Hausner Dziennik Ustaw Nr 27 — 1489 — Poz. 234 Załącznik do rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 4 lutego 2004 r. (poz. 234) B¸¢DY GRANICZNE DOPUSZCZALNE WZGL¢DNE MASZYN ORAZ WZGL¢DNE GRANICZNE WARTOÂCI ZAKRESU ROZRZUTU I ROZDZIELCZOÂCI PRZY ZATWIERDZENIU TYPU I LEGALIZACJI, W ZALE˚NOÂCI OD KLASY DOK¸ADNOÂCI gdzie: q — względny błąd wskazania, wyznaczony jako różnica między wskazaniem urządzenia wskazującego a wartością siły umownie prawdziwej, odniesiona do wartości siły umownie prawdziwej; ν — względny błąd histerezy, wyznaczony jako różnica między wskazaniami urządzenia wskazującego w se rii pomiarowej o obciążeniu malejącym a w serii pomiarowej o obciążeniu wzrastającym, przy tej samej sile nominalnej, odniesiona do wartości siły umownie prawdziwej; qw — względny błąd wskazania, wyznaczony jako różnica między wskazaniem urządzenia wskazującego z włą czonym (wyłączonym) wyposażeniem dodatkowym a wartością siły umownie prawdziwej, odniesiona do wartości siły umownie prawdziwej; f0 — względny błąd wskazania zerowego, wyznaczony jako różnica między wskazaniami zerowymi urządze nia wskazującego przed serią pomiarową i po całkowitym odciążeniu układu pomiaru siły, odniesiona do wartości siły odpowiadającej górnej granicy zakresu pomiarowego; b — względny zakres rozrzutu, będący zakresem rozrzutu wskazań urządzenia wskazującego dla tej samej wartości siły we wszystkich seriach pomiarowych, odniesiony do wartości siły umownie prawdziwej; a — względna rozdzielczość, określona jako rozdzielczość r odniesiona do wartości siły w punkcie pomiaro wym; wartość siły umownie prawdziwej — wartość średnia ze wskazań siłomierza kontrolnego dla tej samej siły z se rii pomiarowych, siła wzorcowa wskazywana przez siłomierz kontrolny lub realizowana przez obciążnik. Klasa dokładności maszyn Błędy graniczne dopuszczalne względne w % Względne graniczne wartości w % q | ν |, | qw | f0 b a 0,5 ±0,5 0,75 ±0,05 0,5 0,25 1 ±1,0 1,5 ±0,1 1,0 0,5 2 ±2,0 3,0 ±0,2 2,0 1,0 3 ±3,0 4,5 ±0,3 3,0 1,5

Status prawny: uz. za uchylony
Data ogłoszenia: 2004-02-25
Data wydania: 2004-02-04
Data wejścia w życie: 2004-03-04
Data obowiązywania: 2004-03-04
Data uchylenia: 2008-01-01
Organ wydający: MIN. GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ
Dziennik Ustaw: Dz.U. 2004 nr 27 poz. 234